Cumhuriyet ilk döneminin varlıklı işadamlarından Nuri Demirağ, sivil bir girişim olarak Türk malı ilk seri uçakların üretimini deneyen kişidir. Sigara kağıdı üretiminden başlayıp, sonrasında mütahitlik ve demiryolu işlerinden edindiği büyük servetinin ciddi bir kısmını sonu hazin bu havacılık denemesine harcamıştır.
1925-35 yıllarında Türk Teyyare Cemiyeti'nin yürüttüğü bağış kampanyalarıyla uçaklar alındığı dönemde, bütün varlıklı kişiler gibi Nuri Demirağa’da başvurulur. Ama Nuri Demirağ “Balık vermeyi değil, balık tutmayı öğretmek” örneğindeki bir yaklaşımla: "bu işi neden kendi ülkemizde yapmıyoruzu“ sorgular.
"Avrupa'dan, Amerika'dan lisanslar alıp tayyare yapmak kopyacılıktan ibarettir. Demode tipler için lisans verilmektedir. Yeni icat edilenler ise bir sır gibi, büyük bir kıskançlıkla saklanmaktadır. Binaenaleyh kopyacılıkla devam edilirse, demode şeylerle beyhude yere vakit geçilecektir. Şu halde Avrupa ve Amerika'nın son sistem tayyarelerine mukabil, yepyeni bir Türk tipi vücüda getirilmelidir." Nuri Demirağ, 1936.
"Sertaç Kayserilioğlu Arşivi" fotoğraf "Türk Havacılık Kronolojisi" kitabından alıntıdır.
Nuri Demirağ, bugün dahi doğruluk payı değişmemiş bu düşünceyle hareket edip 1936 yılında yerli malı uçak üretmek için ilk temelleri atmaya başlar. Parasının hesabını bilmek zorunda bir işadamı olarak ilk işi10 yıllık devreyi kapsayan bir plan-program hazırlatmak olur. Beşiktaş‘da Tayyare Etüd Atölyesini (Deniz Müzesi) kurar. Üretimine geçtiği uçakların test uçuşları ve pilot eğitimi için Yeşilköy'de Elmas Paşa çiftliğini ( Bugün Atatürk Hava Limanı sınırları içinde kalan alan ) satın alır. 1600 Dönümlük bu arazide 1000 X 1300 metre boyutlarında bir alanı düzelttirip; pist, hangar, tamir atölyesi ve havacı yetiştirmek içinde Gök Okulu adındaki pilot okulunu kurar. (Uçmaya meraklı Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün, oğulları Ömer İnönü de bu okula kaydolmuş ama bir hafta kadar öğrenim gördükten sonra okulu bırakmışlardır) Bu okul, kendi oğlu Galip dahil olmak üzere Türk Havacılığı na hizmet edecek pilotlar mezun eder.
"Mehmet Kum Arşivi" fotoğraf "Türk Havacılık Kronolojisi" kitabından alıntıdır.
Türk havacılığı için büyük bir şans hazırdır. İlk üretilen eğitime yönelik model Nu.D36'dır. 150 beygirlik Walter "Gemma1" motorlu bu uçak 85km(min)- 182km(max) hıza, 3.350 metre tavan ve 500 km menzile sahiptir. THK bu uçaklarla ilgilenir. Fabrikanın döngüsünde önemli bir katkısı olacak ilk büyük sipariş 1937-1938 yılı içinde Türk Hava Kurumu’ndan gelir. THK 10 okul uçaği ve 65 planör sipariş eder. Bu arada özgün tasarım olarak hazırlanan asıl uçağında üretimine başlanmıştır. Bölgesel taşımacılık ve gerektiğinde de bomba atabilecek bu uçak Nu.D 38'dir. Prototip NuD.38 başarılı bir test kanıtı olarak 1941 yılı Ağustos'unda Nuri Bey’in doğduğu yer olan Divriği'ye uçarak gider-gelir büyük ses getirir. Nu.D38; alüminyum kaplı, çift kumandalı, çift motorlu, yolcu uçağı olarak 2+4 kişiliktir. 160 Beygirlik 2 adet motora (Bramo SH14), 76km(min)-271 km(max) hız aralığına sahiptir. Motor hariç tamamen Türk mühendis ve işçilerinin ürünüdür. 6.650 metre servis tavanına 1000 km menzilde hızmet verebilecek bu uçak A sınıfı yolcu uçağında yer alıp, yakın-doğumuzdaki ülkelere satılması konusunda büyük şansı vardır.
"Mehmet Kum Arşivi" fotoğraf "Türk Havacılık Kronolojisi" kitabından alıntıdır.
Ancak kötü haber fazla beklemez: Fabrikanın geleceğinde çok önemli yer tutan siparişlerinin büyük kısmı tamamlanıp teslim zamanı geldiğine Türk Hava Kurumu bu uçakları almaktan vazgeçer. Bütün yatırımlarının boşa gitmesine sebep olabilecek bu karar üzerine olay mahkemeye taşındır. Almama gerekçesi olarak öne sürülen “anlaşmada yazan şartları taşımama" gerekçesi 2 ayrı bilirkişi raporuyla geçersiz bulunmuş olsa da, mahkeme THK lehinde karar verir, Ve THK uçakları almaya yanaşmaz.
Nuri Demirağ’ın asıl hayali ilerleyen dönemde doğduğu kent Sivas’da Beşiktaş’taki fabrikanın yanında atölye kalacağı, büyük bir uçak fabrikası kurmaktır. Ancak devlet desteği alınamaması ve uzayan izin prosedürleri yüzünden aslında temelleri atılmış bu proje hiç bitirilememiş ve atıl kalmıştır. 1944 yılındaTEKPARTİ İKTİDARINA MUHALEFET için siyasete girme hazırlığında olan Nuri Demirağ’ın belki birazda bu kararına karşılık olarak Beşiktaş’taki Fabrikası ve Yeşilköy’deki arsalarına ilerleyen yıllarda devlet tarafından el konulup istimlâk edilmiş, böylece girdiği bu havacılık macerası ve çok önemli bu projede son bulmuştur. Bu süreçte üretilen 13 Adet Nu.D36 (10'u THK için), 1 Adet Nu.D38 ve bilinmeyen sayıdaki planör (THK için) Mısır, İran, Irak ve İspanya'ya satılmaya çalışılsa da bürakrasi engelleri veya daha yumuşak bir tabirle "Devletin yeterince destek olmaması" yüzünden satılamayıp ilerleyen zaman içinde hurdaya çıkmıştır. Kısacası; Nuri Demirağ'ın havacılık serüveni çok şansı olabilecek serbest piyasaya dahi giremeden, malesef bilinmeyen bir şekilde "Derin Devlete" çarpmıştır.
Aynı zamanda bu yıllar; başlarda Fransız altyapısıyla şekillenen, sonrasında Alman ve İngiliz etkilerinde gidip gelen havacılığımızın, yeni güç olan Amerika'nın kontrolüne girdiği yıllardır. Gelecekte önemli bir "PAZAR" olacağı gözüyle bakılan ülkemize, Amerika'dan (dostane!) ziyaret sayısı artmış, Amerikan uçak üreticileri ve onlara destek için gelen hükümet görevlilerinin iyi niyetli (!) tavsiyeleri dinlenmiştir. Bunu takiben bir kısmı yardım olarak gelmeye başlayan Amerikan uçaklarının yolu açılmıştır. Pervaneli uçakları kesintisiz bir şekilde: F-84, F-86, F-100, F-102 ve Uçan tabut lakaplı F-104, nispeten çağı yakalayan F-5 ve F-4 ve nihayetinde de ortak bir yatırımla F-16’larla takip etmiştir. Yan sanayi, nakliye uçakları, helikopterler, halen kullanımdaki F16, F4 ve F5 leri hariç, 1950den beri satın alınan değişik modeldeki Amerikan malı "sadece savaş jetlerinin sayısı" 1600’den fazladır. Yani "iyi bir pazar" olduğumuz konusunda Amerikalılar’ın doğru öngürüde bulunduklarını söyleyebiliriz…
