Türk havacılık tarihiye ilgili merak edilen herhangi bir konu araştırırken 2 gerçekle karşılamak mümkün:

1-Ulaşılabilir bilgi ve kaynak, fakir sayılabilecek havacılık tarihimiz kadar bile zengin değil.
2-"Türk Havacılık Kronolojisi" adındaki var olan en kapsamlı havacılık kitabında, yazar olarak "Stuart Kline" ismi var. Bu merak uyandırıcı bir konu. En azından benim için öyle…

Stuart Kline kimdir ve Türk havacılık tarihini niye merak etmiştir? Site için röportajlar oluşturma düşüncesinde öncelikle bu merakımı gidermek için harekete geçip Stuart Kline’e ulaşmaya çalıştım. İnternetin sınırları kaldıran özelliğiyle bulduğum telefonu malesef değişmişti. İkinci seçenek olarak kendisine özet bir mail atarak görüşmek istediğimi söyledim. Tam mail adresinin de yanlış olduğunu düşünmeye başladığım 2. günde olumlu cevap içeren maili ve telefonu geldi. Nerede kullanılacağını bile sormadan “evet olabilir, görüşüp konuşabiliriz” dedi

Hem ilişkili olduğu ve sevdiği bir mekan hem de fotoğraf çekimine uygun bir fon olur diye Koç müzesinde buluşmak için randevulaştık. Stuart’dan önce gelen koyu yağmur bulutları yüzünden bir fotoğraf havası kalmasa da oturup sohbet edecek bol vaktimiz vardı.

İlk dikkatimi çeken en az uçakların tarihi kadar arabaların tarihi konusunda da meraklı olduğu oldu. Yanından geçerken bir araba gösterip “aslında bu parçası hatalı, sergilenen arabanın modelinden 1 yıl sonra bu çıtalar kullanılmaya başlandı” gibisinden verdiği bilgilere “hıım” ötesinde tepki veremedim maalesef.

Araştırmacı, çevirmen ve editör Stuart 20 yıldan fazladır Türkiye’de yaşayan bir Amerikalı. 47 yaşını pekte göstermeyen, çevresiyle her an diyalog içinde rahat bir tarzı var. Müzenin bütün görevlileriyle diyalog içinde olmasını arada bir müzeyle çalışmaya bağlasa da, herhangi bir kişiyle samimiyet kurmasının birkaç dakikayı geçmediğine tanık olup şaşırdım.

Stuart’ın Türkiye macerası Sinop’ta Rusları dinleyen bir Amerikan gemisinde askerlikle başlamış, Rusça bilmeden, telsiz başında mors kodlarını kaydetmekle geçen bu 2 yılın çok sıkıcı olduğunu ve bulduğu her fırsatta Samsun, İstanbul, Ankara ve semazenlere ilgi duyduğu bir dönemde de Konya’ya gidip gelerek Türkiye’ye iyice alıştığını söylüyor.

Amerika’ya dönüp 4 yıllık ordu sözleşmesi bitince, önce yeni bir hayat  kurmaya çabalıyor. Kendi tabiriyle "hızla dibe vurmaya giden" bu dönemde radikal bir karar alıp, "tekrar nasıl dönerimi" düşündüğü  Türkiye’ye hasretini gidermek için turist olarak geliyor. Çemberlitaş’ta kaldığı pansiyonda pasaportunu çaldırıp parasız da azalınca, çat kapı bir kitapçıya girip iş isteyen ve çalışmaya başlayan Stuart, bir daha da Türkiye’den ayrılamıyor.

-Böyle bir çalışmaya başlarken havacılığa özel bir ilgiden mi yola çıktın?

-Bu çalışmayı rekor peşinde olan Amerikalı iki pilot tetikledi sayılır. (Russell N. Boardman, ve John L. Polando adındaki iki Amerikalı pilotun 8 bin 65 kilometreyi 49 saatte aldıkları New York-İstanbul uçuşu) Hikayeleri ilgimi çekti. O dönemde ki Türk-Amerikan havacılık ilişkilerini biraz daha derinlemesine incelemek istedim. Curtiss uçakları, balonlu uçuş için gelenler ve bu Amerikalılar üzerine bir şeyleri toplayıp bir kitap çıkarabilir miydim düşüncesindeydim. Ama sonrasında 2 yıllık bir emekle iş biraz daha büyüdü HAVAŞ’da sponsor olunca “Türk Havacılık Kronolojisi” çıktı.

-Kitabın içinde çok değerli fotoğraf ve belgeler var. Bazılarının aile albümlerinden çıktığı anlaşılıyor. Bunlara ulaşmak zor oldu mu?

-Çok değil, hepsini zaman içinde toplamak mümkün oldu. Ama ilk kitap için biraz kaynak hataları yaptık diyebilirim, Sonrasında İngilizce ve Türkçe CD çıkarıp bu hataların bir kısmını düzelttikse de yine de bazı pişmanlıklarım var: kaynakları biraz daha dikkatli kullanabilirdik.

-Kitap bir koleksiyon kitabı, havacılığa ilgiyi tartabilmek açısından soruyorum: Kaça adet basılıp dağıtıldı?

-2300 adet basıldı. 2000 Sponsor’a (Havaş) 300’üde dağıtıma girdi. Bu 300 kitabın  halen bulunabildiğine bakılırsa...!

-Kitaptan ve konuşmalarından çıkardığım kadarıyla Rekor peşindeki Amerikalılar hariç, Atatürk’ün havacılıkla ilgisi de ilgi alanına giriyor sanırım?

-Sabiha Gökçen’le tanışma ve konuşma şansına sahip oldum, bu konuda çok şanslıyım ancak bir pişmanlığım var. Doğru soruları sorabilseydim eğer en güçlü görgü tanığından Atatürk’ün uçup uçmadığını çok net öğrenebilirdim. Ama soramadım. Atatürk’ün hayatında hiç uçakla uçmadığı söyleniyor. Çok net kayıtlara sahip değiliz ama İstanbul’da boğaz üzerinde uçmuş olması çok büyük ihtimal. Oğluyla tanıştığım ve onun babasının anılarından aktardığı kadarıyla Pilot Tahir Maner (Deli Tahir) bu uçuşları yapmış ve Atatürk’ü birkaç kez boğaz’da gezdirmiş. Bunun gerçekliğine inancım tam. Ama dediğim gibi Sabiha Gökçen’le bunu uzun uzun konuşamadığım için pişmanım.

-Uçması için ikna edilmeye çalışılmıştır sanırım. En başta kurduğu ve çocukluk ve cephe arkadaşı Fuat Bulca ‘nın başında olduğu THK,  pilot manevi kızı… Ama şu gerçekliğinden çok emin olamadığım Fransa’daki gösteride binmek istediği uçağın düşmesinden etkilenmiş olabilir mi?

-O uçuşa ait kayıtlarda hikayede anlatıldığı gibi bir kaza var, ancak kayıtlarda yolcu yok. Yani Ali rıza Paşa tarafından engellenen Atatürk’ün yerine başka bir subayın uçağa bindiğinden ve uçağın düştüğünden bahsediliyor ama kayıtlarda kaza var, pilot adı var ama uçakta bir yolcudan bahsedilmiyor.

-Türkiye’de özellikle genel havacılık veya amatör havacılık adına atılan her adım, atılan adımdan çok daha büyük taşlara takılıyor. Dönüp bakınca ne teknoloji ne ekonomik sebepler çoğunlukla bürokrasi olduğu açığa çıkıyor. Sen çalışırken çok engele takıldın mı?

-Tabi küçük sorunlar oldu. Bazı kapılar kapanıyor anlamsızca. Ama evet mevzuatlar çok eski ve eksik. Sizlerin biraz ses getiren eylemler yapmanız lazım. Toplanın çıkıp yürüyün, sesinizi duyurun diye fikirler geliyor insanın aklına.

-Sivil Havacılığın önünde bir yürüyüş den mi bahsediyorsun?

-…Yani…? Bizde bürokrasi ağır yürüyor. Eskiden de öyle olduğu görülüyor. Hürkuş,Nuri Demirağ örneği, Kayseri uçak fabrikasında Junkers, Curtiss üretimleri için çok uzun zaman kararlar çıkmıyor vs.

-Biz derken ? Türkiye’den mi bahsediyorsun?

-Evet tabiî ki…

-Yeri gelmişken Türkiye’deki havacılık sektörünün 1940lı yıllardan itibaren Amerika yönlendirmesine girdiği fikri var. “üretmek mi ne gerek var canım biz size uçak verelim” iyi niyet(!) taşlarıyla örülü bir süreçten sonra var olan idealist girişimlerinde üzerinden acımasızca geçilmiş görünüyor. Bu döneme ait Amerikalıların Türk Havacılığını inceledikleri ziyaretlerden bahsediliyor, bilgin var mı?

-Evet bu dönemde Amerika’dan ziyaretler var. Ama raporlarını görmedim. Bir gün gidip o raporda ne yazıyor görmek ve incelemek istiyorum. Ama Nuri Demirağ’ın girişimlerinin İstimlak ve el koymalarla bitmesi hakikaten acı. İstimlak değerlerinin hakkaniyetle belirlenmiş olup olmadığını bile bilmiyoruz.

-Nuri Demirağ ilk büyük darbeyi THK’dan yemiş görünüyor. Mahkemede bilirkişi raporları olumlu olmasına rağmen, THK sipariş ettiği uçakları ısrarla almamış. İlk yıllarındaki idealist çizgisinden biraz farklı bir THK’mu var? Sanki kararların artık havacılık önceliğiyle alınmadığı, biraz “arkabahçe”, iktidarın “hafta sonu hobi kulübü” gibi bir şey olmuş izlenimi ediniyor insan?

-Atatürk öldükten sonra biraz dediğin gibi olmuş sanki evet ama Atatürk yaşamında çok güzel başarılı bir kurum bence.

-Bir kitapta daha imzan var;"Türk Ticari Havacılığı"?

-Onu Amerika’da yaşayan Kıvanç Hürtürk ile beraber çıkardık. Kıvanç’ın inanılmaz bir Belge ve Görsel Arşivi var. Güzel bir kitap oldu.

-Başka kitap projen var mı?

-Bir hafta içinde Ankara’ya gidiyorum. Başlangıç için çok güzel belge ve arşivlerle yola çıktığımız Türkiye’deki Havaalanlarının tarihiyle ilgili bir kitap hazırlığı projemiz var.

Stuart Kline aynı zamanda bir "Efemera" takipçisi. Yukarıdaki sayfa müzayedelerden birinde bulduğu; bir ilköğretim öğrencisinin"Uçak tasarımları karalanmış"

defter sayfası.